Frigya Vadisi Tarihi
Frig uygarlığı, M.Ö. 9. yüzyılda, Anadolu'nun Afyon-Eskişehir-Kütahya bölgelerinde kurulmuş ve dünya tarihinde yalnızca bu bölgede var olmuştur. Yaklaşık 3000 yıl öncesine, Eski Tunç Çağı'na dayanan bu uygarlık, Kral Midas döneminde 500 yıl süren hükümdarlıkları boyunca güçlü bir devlet haline gelmiştir.
Frigler, bölgenin yoğun tüf kayalıklarını avantaj olarak kullanarak yaşam alanları, mezarlar, şapeller ve kaleler inşa etmişler; bu yapılar günümüze kadar ulaşmıştır. Ayrıca, dünyanın en ilginç ve değerli eserlerini içeren kült mezarlar, mezar anıtları, işlenmiş kaya bloklarından yapılmış tapınaklar ve Ana Tanrıça Kybele kültüne ait aslan kabartmaları gibi yapılarla özgün bir kültür oluşturmuşlardır.
Bölge, bugün bile Kapadokya'yı andıran rüzgarla şekillenen kayalıkları ve peri bacaları ile dikkat çekmektedir. Frigya'nın keşfi, en iyi ilkbahar, sonbahar ve yaz dönemlerinde yapılabilmekte, özellikle Ağustos ayı kamp yapmak için en uygun zamandır. Kışın kamp yapmak isteyenler için sert karasal iklim koşulları nedeniyle geceleri soğuk olmakla birlikte, kışlık kamp malzemeleri ile bu mümkündür.
Eserlerin en yoğun olduğu Ayazini Kasabası ve çevresi, gezi planlamasının başlangıç noktası olarak önerilir. Bu kasabada sosyal tesisler ve yerel lezzetleri tadabileceğiniz mekanlar bulunmaktadır. Ayrıca, Frigya bölgesine yakın olan ve Kral Midas'ın efsanelerine konu olan Gazlıgöl Termal Bölgesi, konaklama için tercih edilebilecek şifalı termal sularıyla ünlüdür ve kültür gezinizi termal keyfine dönüştürebilir.
Roma ve Bizans dönemlerinde de zenginleşen Frigya toprakları, Metropolis, Bin İnler, Pazarcık, Ornaş gibi insan eliyle oyulmuş tüf kaya yerleşimleri; Avdalaz, Demirli, Bayramaliler, Asar Kale gibi savunma yapıları; Selimiye, Alanören, Devrent, Elicek gibi mezar odaları; Kırkinler gibi dini yapılar ve Yedikapılar gibi yer altı yerleşimleri ile dikkat çekmektedir. Bu zengin miras, Frigya'nın tarih sahnesindeki önemli yerini pekiştirmektedir.
Friglerde İnanç
Friglerde de, tıpkı diğer eski uygarlıklarda olduğu gibi, dini değerler günümüzdekilere kıyasla farklıydı. Araştırmalar, Friglerin inançları arasında önemli bir yer tutan ve Türkçede "Anne", İngilizcede "Mother" anlamına gelen Matar adında bir ilk tanrıçanın varlığını göstermektedir. Frigler, diğer dinlerde olduğu gibi, Tanrıça Matar'ı kayalar arasına oyulan bir tapınakta kutsamışlardır. Doğurganlık ve bereketi simgeleyen Ana Tanrıça inancı, Frigler tarafından benimsenmiştir.
Anadolu'da önemli bir dini kült olan ve Frig dininde sıkça adı geçen Kibele, Yunanlılar tarafından Kybele olarak adlandırılmıştır. Bu tanrıça, Anadolu'nun en eski tanrıçalarından biri olan Kubaba'nın bir yansımasıdır. Kybele, dağlarda yaşadığına inanılan, genç kızların, doğanın, şehirlerin, bolluğun ve tarımın koruyucusu olarak kabul edilir.
Eskişehir-Afyonkarahisar arasındaki alan, Friglerce kutsal kabul edilirdi. Bu bölgedeki pek çok kaya anıtı, Ana Tanrıça'ya adanmıştır. Frigler, ölülerini tanrıçanın evi olarak kabul ettikleri kaya içlerine yerleştirmiş ve bu mezar odalarını tanrıçanın simgesi olan aslan figürleriyle süsleyip kutsamışlardır.
Frig mitolojisindeki bir diğer önemli figür olan Attis, Kybele'nin sevgilisiydi. Ancak Attis, Sakarya Nehri'nin perisi Sagaratis'e aşıktı. Bu durum, "sevdiğim başka, sevenim başka" sözünün ilk kullanıldığı zamanlara işaret edebilir. Kybele'nin kıskançlık krizi sonucu, perisi Sagaratis'i ortadan kaldırması ve bu olayın Attis'i delirtmesi, dramatik bir hikâyedir.
Bu inanç sistemine ek olarak, Friglerin ölümden sonraki hayata dair ritüelleri ve gömü ritüelleri, onların yaşamı ölümden sonrasına bağlama şekilleri hakkında da ilgi çekici bilgiler bulunmaktadır. Özellikle ölülerini kutsal saydıkları yerlerde gömmeleri, bu inancın bir yansıması olarak görülebilir.
Frig Kültürü
M.Ö. 750 yıllarında ortaya çıkan Frigler , Anadolu’ya ilk olarak Trakya ve Boğazları geçerek gelmişlerdi. Yerleştikleri alana Frigya adı verildi. Frigler, Anadolu ya yerleşmeden önce Karadeniz in batı kıyılarında yer alan Bitinya adı verilen yerde yaşamışlardır bu yüzden Brigler ismini kullandılar. Daha sonra Kütahya, Eskişehir, Afyon, Ankara ve Sakarya bölgelerinde yaşamaya başladılar.
M.Ö. 750 yıllarına doğru yaşanan Frig-Kimmer savaşı Friglerin bitişine sebep olmuştur. Bu savaş sonucunda Frigya bölgesi büyük bir tahribe uğramıştır. Friglerin günümüze kadar ulaştığı eserler arasında Yazılıkaya – Midas Anıtı, Küçük Yazılıkaya, Bitmemiş Anıt, Areyastis Anıtı, Bahşeyiş Anıtı, Aslantaş, Yılantaş, Maltaş, Aslankaya, Burmeç, Büyük ve Küçük Kapıkaya Anıtları yer aldı. Ayrıca Frigler; antik yollarını, peri bacalarını, oyma kaya kiliselerini, kaya mezarlarını, mezar odalarını ve tapınaklarını günümüze kadar ulaşmıştır. Friglerin bizlere miras bıraktığı eserlerin yanında müzikleri, el işçilikleri, dokumacılıkları, ağaç ve maden işçiliği olmuştur.
Frigya nın başkenti olarak bilinen Gordion’a adını veren Friglerin ilk kralı olan Gordios tur. Gordios öküzüyle bölgeye ilk gelen insan olmasından dolayı kral seçilmiştir.
Tanrıçası Kibele, kralı Gordios olan Frigler medeniyeti topraklarımızda halen tılsımını sürdürmektedir.
Friglerde Yaşam ve Sanat
Frigler Hint-Avrupa Kökenli olmalarına rağmen Helen ve Hitit etkilerinde kalarak özgün ve Anadolu ağırlıklı bir toplum olmuşlardır. Dilleri Frigcedir. Tarihçi Kazım Mirşan; Friglerin Hint-Avrupa kökenli bir kavim değil, Erken-Türk ( Proto-Türk) kökenli bir kavim olduğunu ve kullandıkları yazılarının Rusya da ve Orta Asya da kullanılan Türk yazı tipinde olduğunu belirtmiştir.
Frigler uygarlık tarihinde ayrıcalıklı bir yer edinmeyi başaran önemli topluluklardan birisi olmayı başarmışlardır. Friglerin Helen piyasasında beğeni kazanmış maden ve ağaç işçiliği, dokumacılıkta ürettikleri eserler Helen piyasasında ki ustalar tarafından taklit edilmiştir. Bunların yanında Helenliler, müzik alanında da Friglerden etkilenmiştirYapılan kazı çalışmalarında Friglerin seramik, geometrik desen, hayvan figürleri, tahta ve maden işleri, renkli kabartma çalışmaları ve tapınak mimarisi alanlarında önemli bilgiye sahip oldukları tespit edilmiştir. Kazılarda çıkan eserler toplu halde; Afyonkarahisar, Kütahya ve Eskişehir arasında ki Frig vadisinde bulunmaktadır.
Friglerin geçim kaynakları hayvancılık ve tarımdı, bu konu da kesin kanunları vardı. Öküz kesmenin ve saban kırmanın cezası ölümdü. Bunun yanında ekili araziye zarar vermenin cezası da ağırdı. Bir dönem Eskişehir’in ilkel tarım araçlarından biri olan düven üretiminde Türkiye’de önemli bir merkez olmasının nedenine Friglerin bu bölgede yaşam sürmesinden dolayı olmaktadır.
Friglerde Yemek Kültürü
Frigler yemek kültürü ile de dikkat çeken bir topluluk olmuştur. Frig yemek kültürü ile elde edilen bilgilere 1954 yılında, Amerika Pensilvanya Üniversitesinden Ülkeye gelen Rodney S. Young tarafıdan ulaşıldı. Tümülüs adı verilen Frig mezarlarına tünel kazdı. Kazılan mezarların içerisinde ulaşılan mezar en büyük Tümülüs özelliğine sahipti. İçerisinde iskelet yığınları, çanak, yemekler bulundu.
2700 yıl öncesinde Kral Midas ın cenaze şöleninden kalma olduğu düşünülen kaplarda içki ve yemek kalıntıları incelenmiştir. Bu yiyeceklerin özellikleri, tahıl, et, bakliyat, baharat ve yağ türleri olduğu tespit edilmiştir. Şölene katılanların arpa birası, üzüm şarabı ve bal liköründen yapılmış bir içki oldukları kanısına varılmıştır. Yemek olarak da yanında keçi ve kuzu etli bol baharatlı mercimek yahnisi yedikleri kanısına varılmıştır. Yemeği; eti önce bal, şarap, zeytinyağı, soğan, kekik, kimyon, rezene, anason gibi baharatlarla dinlendirilip, açık ateşte pişirilen etler sonrasında mercimek yahnisine karıştırılmış olduğu tespit edilmiştir. Yemeğin içinde ki glukonik asit bal, tartarik asit şarap, oleik asit zeytinyağının o dönemlerde bolca kullanıldığını kanıtlamıştır.